چگونگی ارزیابی مقالات، گزارشات و رسالات تحقیقی

چگونگی ارزیابی مقالات، گزارشات و رسالات تحقیقی


مقدمه

نقد و ارزشیابی معقول و منطقی از هر نوشته به ویژه از نوع تحقیقی آن بسیار ارزنده است. زیرا، از این وادی هم نویسنده و تهیه کننده مطلب اصلی ( گزارش تحقیقی ) با برملاشدن نقاط ضعف و قوّت کارش نفع می برد و هم منتقد و تحلیل گر از طریق پی بردن به ماهیت ریزه کاریهای تحقیق و دشواریهای آن و نیز روش هایی که در تأمین این ریزه کاریها و یا مقابله با دشواریها ضرورت دارد، بینش و آگاهی می یابد. اما، متأسفانه به علت عدم توجه به چارچوب و محوری مناسب برای نقد ارزیابی، در بیشتر موارد ارزشیابی ها از مقالات و نوشته های تحقیقی از خط سلامت قلم خارج می گردد که این امر هم نویسنده و محقق را دلسرد و آزرده می کند و هم خواننده را سردرگم و متوحش می سازد. بنابراین، در فصل حاضر سعی می شود با عرضه نکاتی چند درباره چگونگی ارزشیابی و نقد رسالات و گزارشات تحقیقی جهتی منطقی برای انجام این کار ارائه شود.

برای این منظور نخست « برگ خلاصه ارزشیابی مقاله یا رساله تحقیقی » را که حاوی پرسش ها و یا در واقع چهارچوبی برای تحلیل و ارزیابی گزارش های تحقیقی است، به نظر می رسانیم؛ و پس از توضیحاتی درباره چگونگی استفاده از آن، در دنباله بحث، کمّ و کیف یک از این پرسش ها را به عنوان معیار و شاخصی برجسته و مرتبط با بخش مهمی از جریان تحقیق توضیح می دهیم.

فرم خلاصه ارزشیابی مقاله یا رساله تحقیقی

معیار یا ویژگی
۱-حوزه مورد مطالعه به دقت و روشنی شناسایی شده است؟            
۲- عنوان پژوهش به اندازه کافی خلاصه شده است؟            
۳- میان جنبه های « عام » و « خاص » موضوع پژوهش، تناسب معقولی موجود است ؟            
۴- ترتیب مؤثری از کلمات در ساخت عنوان به کار رفته است؟            
۵- بیان و شرح مشکل یا مشکلات اساسی و به طور کلی اهمیت موضوع تحقیق رسا است ؟            
۶- تجزیه و تحلیل واقعیات مسلم، فرض ها و نیز بیان ارتباط آنها با موضوع تحقیق روشن است؟            
۷- بنیاد و اساس گزینش متغیرها یا عوامل مورد مطالعه منطقی و معقول است؟            
۸- در ارائه روابط و همبستگی ها واقعیات و مفاهیم مرتبط با موضوع، نظم و ترتیب منطقی اعمال شده است؟            
۹- اصول واژه بندی و نشانه گذاری در بیان و شرح موضوع تحقیق رعایت شده است؟            
۱۰- رابطه مستقیمی میان موضوع تحقیق و فرض یا فرض های مطرح شده موجود است ؟            
۱۱- فرض یا فرض ها به روشنی در مفاهیم عملی بیان شده است؟            
۱۲- ویژگی های مفروض بر جامعه تحقیق به روشنی و در چهارچوب عملی مناسبی بیان شده و تعریف شده است؟            

فرم خلاصه ارزشیابی مقاله یا رساله تحقیقی

معیار یا ویژگی
۱۳- توضیح روائی و پایانی اندازه های مورد مطالعه مناسب است؟            
۱۴- مرزبندی های محدودیت های دوگانه تحقیق مشخص است؟            
۱۵- محدودیت های خاج از کنترل محقق با موضوع تحقیق هماهنگی دارد؟            
۱۶- محدودیت های در اختیار محقق مناسب مطرح شده است؟            
۱۷- واژه ها و اصطلاخات اساسی و مهم به سادگی و روشنی تعریف شده است؟            
۱۸- مطاالب ارائه شده در سابقه موضوع تحقیق مرتبط با موضوع تحقیق است؟            
۱۹- مطالب ارائه شده در سابقه موضوع تحقیق دارای سازمان و نظم منطقی است؟            
۲۰- مراجع و مآخذ مطالب آمده در یابقه موضوع تحقیق به روشنی مشخص است؟            
۲۱- مطالب مندرج در سابقه موضوع تحقیق، اساسی معقول و منطقی برای استنتاج و تعمیم هایی درباره فرض ها یا سؤال های تحقیق به وجود آورده است؟            
۲۲- نقل قولهای مستقیم و غیرمستقیم آمده در متن گزارش ( به ویژه در فصل سابقه موضوع تحقیق ) مشخص و روشن است؟            
۲۳- روش تحقیق اختیارشده به خوبی توضیح داده شده است؟            
۲۴- روش تحقیق به کارگرفته شده برای پاسخ یابی به این مسأله و موضوع متناسب است؟            

فرم خلاصه ارزشیابی مقاله یا رساله تحقیقی

معیار یا ویژگی
۲۵- نقاط قوت و ویژگی های برجسته روش تحقیق اختیار شده روشن است؟            
۲۶- نارسایی ها و نقاط ضعف روش تحقیق مورد استفاده مشخص است؟            
۲۷- توجیه چرایی انتخاب روش تحقیق، مناسب است؟            
۲۸- خصوصیات ویژه جامعه مادر و نمونه تحقیق به خوبی توضیح داده شده است؟            
۲۹- آزمودنی ها ( به لحاظ ارتباط با ماهیت موضوع تحقیق و نیز تعداد ) مناسب انتخاب شده اند؟            
۳۰- روش نمونه گیری متناسب با موضوع تحقیق انتخاب شده است؟            
۳۱- روش نمونه گیری به روشنی توضیح داده شده است؟            
۳۲- روش جمع آوری اطلاعات اختیار شده، مناسب است؟            
۳۳- روش جمع آوری اطلاعات به خوبی توضیح داده شده است؟            
۳۴- روش جمع آوری اطلاعات به درستی مورد بهره برداری قرار گرفته است؟            
۳۵- مراحل تهیه و تنظیم وسیله یا وسایل جمع آوری اطلاعات روشن است؟            
۳۶- روائی و پایائی وسیله یا وسایل جمع آوری اطلاعات مشخص شده است؟            
۳۷- روش آمارید و تحلیلی، مناسب انتخاب شده است؟            
۳۸- روش آماری و تحلیلی به درستی به کار گرفته شده است؟            

فرم خلاصه ارزشیابی مقاله یا رساله تحقیقی

معیار یا ویژگی
۳۹- فرمولها و سطوح معنی دار بودن آماری به روشنی توضیح داده شده است؟            
۴۰- نتایج به وضوح ارائه شده است ؟            
۴۱- جمع بندی نتایج واضح و مشخص است؟            
۴۲- جمع بندی نتایج با دلایل مستند واساسی پشت بندی شده است؟            
۴۳- توضیح و توجیه نتایج به لحاظ مفاهیم آماری، مناسب است؟            
۴۴- توضیح و توجیه تعمیم نتایج به جامعه مادر مناسب است؟            
۴۵- به لحاظ نتایج تحقیق، محقق به آگاهی با آگاهی های جدیدی دست یافته است؟            
۴۶- افراد دیگری نیز از نتایج این تحقیق سود می برند؟            
۴۷- گزارش تحقیق دارای روائی ظاهری و صوری مناسبی است؟            
۴۸- گزارش از نظر واژه بندی و جمله بندی روان و واضح است؟            
۴۹- گزارش اصولاً دارای سازمان منطقی و عقلانی است؟            
۵۰- به طور کلی گزارش تحقیق تصویری بی غرضانه و بی طرفانه از نگرشی علمی و عقلانی از موضوع مورد بررسی است؟            

همانگونه که از ظاهر برگ خلاصه ارزشیابی معیارها و ویژگی ها برمی آید، هر معیار یا ویژگی از شش وجه مورد بررسی قرار می گیرد. اول آنکه، مثلاً فلان شخص یا ویژگی را محقق یا مؤلف کاملاً نامناسب اعمال کرده است. بدین معنی که او درک نکرده است که این معیار در این تحقیق کاربرد ندارد؛ لذا آن را مورد استفاده قرار داده است. بنابراین، در چنین حالتی، در برگ خلاصه ارزشیابی مقابل این معیار و در ستون « کاملاً نامناسب » علامت ( V ) قرار می گیرد. جهات ضعیف تا عالی برای آن در نظر گرفته شده است که منتقد با توجه به چگونگی اِعمال ریزه کاریها از طرف محقق در معیار و ویژگی مورد نظر در ستون مناسبی علامت ( V ) را منظور دارد. اما، وجه « کاربرد ندارد » با این هدف در برگ خلاصه ارزشیابی آمده است که احتمالاً تمام این ۵۰ معیار یا ویژگی در هر مقاله یا رساله تحقیقی مورد استعمال ندارد. لذا محقق آن را دانسته، و با توجه به ماهیت تحقیق خویش این معیار را حذف شده می داند. بنابراین، ارزیاب نیز، مقابل آن معیار و در ستون  « کاربرد ندارد » علامت ( V ) را می گذارد.

در خاتمه متذکر می شویم، که می توان در صورت تمایل، ارزشیابی از رسالات و گزارشات تحقیقی را کمّی نیز نمود. بدین ترتیب که مثلاً، برای وجه « کاملاً نامناسب » صفر، « ضعیف » یک، « متوسط » دو، « خوب » سه و « عالی » چهار در نظر گرفت. این عمل منتقد را در مقایسه های کمّی از رسالات و گزارشات تحقیقی که کم یا بیش در زمینه موضوعاتی مشابه و با یک روش انجام شده است، یاری می دهد.

بخشهای مهم تحقیق

قبلاً اشاره شد، که هریک از معیارها یا ویژگی های آمده در برگ خلاصه ارزشیابی متعلق به بخش مهمی از جریان یک تحقیق است. بنابراین برای درک بهتر آنها، در ادامه بحث، بخش های احتمالی و گوناگون امر تحقیق با پرسش های مربوطه آورده می شود.

عنوان مقاله یا رساله تحقیقی

مراد از عنوان همان مسأله یا سؤال مورد تحقیق است که منتقد با فراهم آوردن پاسخ هایی برای پرسش های زیر کم و کیف آنرا بررسی می کند. این پرسش ها عبارت است از :

  1. حوزه مورد مطالعه به دقّت و به روشنی شناسایی شده است ؟
  2. عنوان تحقیقی به اندازه کافی خلاصه و رسا بیان شده است؟
  3. میان جنبه های « عام » و « خاص » موضوع پژوهش تناسب معقولی موجود است؟ به عبارت دیگر، آیا دامنه تحقیق آنقدر وسیع و گسترده است که عملاً اجرای آن غیر عملی است ؟ و یا آنقدر موضوع جزئی و ناچیز است که می تواند مورد اغماض قرار گیرد ؟
  4. ترتیب مؤثری از کلمات در ساخت عنوان به کار رفته است ؟

چگونگی بیان و شرح مسأله و موضوع تحقیق

در این قسمت منتقد در نظر دارد پرسش های زیر را پاسخ دهد و از جمع بندی آنها نظراتی معقول ابراز دارد.

  1. بیان و شرح مشکل یا مشکلات اساسی و به طور کلّی اهمیت موضوع مناسب است؟
  2. تجزیه و تحلیل واقعیات مسلم، فرض ها و نیز بیان ارتباط آنها با موضوع تحقیق روشن است؟
  3. بنیاد اساس گزینش متغیرها یا عوامل مورد مطالعه منطقی و معقول است؟
  4. در ارائه روابط و همبستگی های واقعیات و مفاهیم مرتبط با موضوع، نظم و ترتیب منطقی ایعمال شده است؟
  5. اصول واژه بندی و نشان گذاری در بیان و شرح موضوع تحقیق رعایت شده است؟

فرض یا فرضیه های تحقیق

در اینجا منتقد قصد دارد، بداند گمان و حدس محقق ار نتایج تحقیق چگونه است، لذا پرسشهای زیر او را در این جهت یاری می دهد.

  1. میان موضوع تحقیق و فرض یا فرض های مطرح شده، رابطه مستقیمی وجود دارد؟ به عبارت دیگر، آیا فرض یا فرض ها، پیش بینی کننده احتمالی وقایعی که در اثر شرایط تحقیق حاصل می گردد، است؟
  2. فرض یا فرض ها به روشنی در مفاهیم عملی بیان شده است؟

ویژگی های مفروض بر جامعه تحقیق[۱]

این ویژگی ها، مفروضاتی است که برای مثال، درباره چگونگی توزیع بنیادی داده ها ( طبیعی بودن یا نبودن توزیع )، مستقل یا وابسته بودن نمونه ها، برابر یا نابرابر بودن واریانسها در نمونه ها و . . . در نظر گرفته می شود. لذا محقق بایستی آنها را :

  1. به روشنی و وضوح بیان کند.
  2. برای هر ویژگی تعریف مناسبی ارائه دهد.
  3. به توضیح مختصر و مفیدی در باره روائی و پایائی اندازه های مورد مطالعه مبادرت کند.

محدودیت های تحقیق

در بررسی و نقد محدودیتهای هر تحقیق لازم است در جستجوی پاسخ پرسش های زیر باشیم، آنگاه با عنایت به کیفیت پاسخ ها نظر خود را در برگ خلاصه ارزشیابی اعلام داریم.

  1. بین محدودیت های در اختیار محقق و خارج از اختیار وی مرزبندی روشن و مشخصی وجود دارد؟
  2. محدودیت های خارج از کنترل محقق با موضوع تحقیق هماهنگی دارد؟
  3. محدودیت های در اختیار محقق مناسب مطح شده است؟ به عبارت دیگر، و برای مثال، محدودیتی که محقق برای محدود کردن دامنه تحقیق اِعمال کرده است، آنقدر نیست که مسأله مورد تحقیق را بسیار ناچیز و جزئی کند؟

واژه ها و اصطلاحات مهمّ

با توجه به اینکه برخی واژه ها و اصطلاحات معانی و مضامین متفاوتی را به ذهن می آورد. لازم است هر تحقیق را در مقابل این پرسش قرار داد که آیا واژه ها و اصطلاحات اساسی و مهم آمده دراین تحقیق به لحاظ موضوع آن، به سادگی و روشنی تعریف شده است؟

سابقه موضوع تحقیق

نیک می دانیم که اساس یک تحقیق و تفحص علمی بر بنیاد فراهم سازی هرگونه آگاهی در حوزه موضوع تحقیق استوار است. گذشته از آن، گردآوری اطلاعات مرتبط با موضوع تحقیق، نشانه ای از چگونگی مهارت و احاطه دانش محقق از موضوع مورد مطالعه می باشد. لذا، ارزشیابی این بخش مستلزم پاسخویی به پرسشهای زیر است :

  1. مطالب ارائه شده مرتبط با مووضع تحقیق است؟
  2. مطالب مطروحه در بخش سابقه موضوع تحقیق، دارای سازمان و نظم منطقی است؟
  3. مراجع و مآخذ مطالب ارائه به روشنی مشخص است؟
  4. مطالب جمع آوری شده پایه ای مناسب برای استنتاج و تعمیم هایی از آنها درباره فرض ها یا سؤال های تحقیق اخیر به وجود آورده است ؟ به عبارت دیگر، مطالب گردآوری شده، بنیادی معقول و منطقی برای تنظیم و تدوین فرض ها یا سؤال هایی در جهت مخالف یا موافق فرض های یا سؤال های مطرح شده در طرح تحقیق، فراهم آورده است؟

روش تحقیق

در این رهگذر مراد منتقد آن است که از طریق پاسخ یابی به پرسش های زیر، روش انجام تحقیق محقق را ارزشیابی کند. این پرسش ها عبارت است از :

  1. روش تحقیق اختیار شده به خوبی توضیح داده شده است؟
  2. روش تحقیق به کار گرفته شده برای پاسخ یابی به این مسأله و موضوع مناسب است؟ به عبارت دیگر، روش تحقیق متناسب با ماهیت موضوع تحقیق انتخاب شده است؟
  3. نقاط قوّت و ضعف روش تحقیق اختیار شده روشن است؟ به سخن دیگر، نقاط قوّت و به ویژه نارسایی های روش تحقیق مورد نظر به خوبی مطرح و مشخص شده است؟
  4. توجیه چرایی انتخاب روش تحقیق مناسب است؟

نمونه ، و روش نمونه گیری

در ارزشیابی نمونه و روش نمونه گیری هر تحقیق هدف آن است که پاسخ هایی برای پرسش های زیر فراهم آید.

  1. خصوصیات ویژه جامعه مادر و نمونه مورد تحقیق به خوبی توضیح داده شده است؟
  2. در این تحقیق به لحاظ ماهیت آن، آزمودنی ها مناسب انتخاب شده اند؟
  3. با توجه به کیفیت این تحقیق تعداد آزمودنی ها مناسب می باشد؟
  4. روش نمونه گیر متناسب با موضوع تحقیق انتخاب شده است؟
  5. روش نمونه گیری به روشنی توضیح داده شده است؟

روش جمع آوری اطلاعات

جمع آوری اطلاعات که پس از تعیین روش تحقیق و چگونگی نوع نمونه و نحوه گزینش آن در جریان یک تحقیق مطرح می گردد، از اهمیت شایانی برخوردار است. لذا، در ارزشیابی آن پاسخ پرسش های زیر حائز اهمیت است :

  1. روش جمع آوری اطلاعات اختیارشده مناسب موضوع تحقیق است؟
  2. روش جمع آوری اطلاعات مطرح شده در تحقیق به خوبی و سادگی بیان شده است؟
  3. روش جمع آوری اطلاعات به کار گرفته شده به درستی مورد بهره برداری قرار گرفته است؟
  4. مراحل تهیه و تنظیم وسیله یا وسایل مورد استفاده برای جمع آوری اطلاعات روشن است؟
  5. روائی و پایائی وسیله یا وسایل جمع آوری اطلاعات مشخص و واضح است؟

روش آماری و تحلیلی داده ها

در ارزشیابی روش آماری و تحلیلی مورد استفاده در هر تحقیق به ناچار بایستی پرسش های زیر را پاسخ داد :

  1. روش آماری و تحلیلی مناسبی برای تلخیص و تحلیل اطلاعات و داده ها انتخاب شده است؟
  2. روش آماری و تحلیلی اختیار شده به درستی به کار گرفته شده است؟
  3. فرمول ها و سطوح معنی دار بودن آماری به کار گرفته شده به روشنی توضیح داده شده است؟

نتایج و جمع بندی آنها

در این بخش که در واقع هسته اصلی تحقیق می باشد، منتقد در پی آن است تا از طریق پاسخ به پرسش های زیر بتواند نظری مناسب در ارتباط با نتایج و جمع بندی آنها اعلام دارد.

  1. نتایج یا تجزیه و تحلیل اطلاعات به روشنی ارائه شده است؟
  2. جمع بندی نتایج یا تجزیه و تحلیل اطلاعات واضح و مشخص است؟
  3. جمع بندی نتایج یا تجزیه و تحلیل اطلاعات با دلایل مستند و اساسی در رد یا پذیرش فرض ها یا سؤال های تحقیق پشت بندی شده است؟
  4. توضیح و توجیه نتایج به لحاظ مفاهیم آماری به کار گرفته شده مناسب است؟
  5. توضیح و توجیه تعمیم نتایج به جامعه مادری که نمونه از آن اخذ شده است، مناسب می باشد؟
  6. به لحاظ یافته های تحقیق، محقق به آگاهی یا آگاهی های جدیدی دست یافته است؟ به عبارت دیگر ، نتایج حاصل از این تحقیق از نادانی و سرگردانی علمی محقق کاسته است؟
  7. نتایج این تحقیق بر دانش بشری افزوده است؟ به سخن دیگر، افراد دیگری نیز از نتایج این تحقیق سود می برند؟

گزارش تحقیق

یکی از نکات مهمی که در یک تحقیق مورد توجه قرار می گیرد، همان نحوه و کیفیت گزارش تحقیق است. توضیح این چنین توجه، در پاسخ به پرسش های زیر ملحوظ است.

  1. گزارش تحقیق دارای روائی ظاهری و صوری مناسبی است؟ به عبارت دیگر، آیا این گزارش از نظر عنوان بندی ها و پاراگراف بندی ها دارای زیبایی ظاهری می باشد؟
  2. گزارش تحقیق از نظر واژه بندی، جمله بندی و روانی کلام به روشنی و وضوح نوشته شده است؟
  3. گزارش تحقیق اصولاً دارای سازمان منطقی و عقلانی است؟
  4. به طور کلی گزارش تحقیق تصویری بی غرضانه و بی طرفانه از نگرشی علمی و عقلانی را از موضوع مورد بررسی ارائه می دهد؟

خلاصه

بر اساس نیاز به داشتن الگویی مناسب برای نقد و ارزشیابی تحقیقات، در فصل دهم این کتاب سعی شده است، معیارهایی برای این امر فراهم آید. به همین منظور پس از مقدمه ای در زمینه توجیه این نیاز، برگ خلاصه ارزشیابی مقالات و رسالات تحقیقی، مرکب از ۵۰ سؤال آمده است. آنگاه در دنباله بحث و پس از توضیح چگونگی استفاده از برگ خلاصه ارزشیابی مقالات و رسالات تحقیقی به شرح توزیع معیارهای آمده در این فرم در بخش های مهم تحقیق مبادرت شده است.

منابع

  • مقدسی، علیرضا (۱۳۸۸): روش تحقیق با نگرش کاربردی در مدیریت، مشهد.
  • نادری، عزت الله و مریم سیف نراقی (۱۳۸۷): روش های تحقیق و چگونگی ارزشیابی آن در علوم انسانی؛ تهران.

[۱] – Research Assumptions

درباره نویسنده

شبکه دانش

آماده همکاری با تولیدکنندگان و واردکنندگان محترم::09138264107 رد کردن

Cart Item Removed. Undo
  • No products in the cart.